Kısaca
- HLA genleri, bağışıklık sisteminin "kimlik kontrol" sistemidir. Bazı HLA varyantları, belirli ilaçların bağışıklık sistemine tehdit gibi görünmesine yol açar.
- Bu reaksiyonlar dozla ilgili değildir; düşük doz bile tetikleyebilir. Bu yüzden çözüm doz ayarı değil, riskli kişide ilacı hiç başlatmamaktır.
- Test bir kez yapılır ve ömür boyu geçerlidir. Abakavir, karbamazepin, okskarbazepin, fenitoin, allopurinol ve dapson için klinik önemi kanıtlanmıştır.
Temel kavramlar
HLA nedir?
Hücrelerin yüzeyinde bulunan ve bağışıklık sistemine "bu hücrede ne var" bilgisini gösteren moleküllerdir. Organ naklinde doku uyumu için incelenen genler de bunlardır.
Risk aleli
Bir genin, belirli bir ilaçla ağır reaksiyon riskini belirgin şekilde artıran özel bir biçimidir. Örneğin HLA-B*57:01 abakavir için risk alelidir.
SJS ve TEN
Stevens-Johnson sendromu ve toksik epidermal nekroliz; deri ve mukozaların yaygın şekilde soyulduğu, yoğun bakım gerektirebilen, hayatı tehdit eden reaksiyonlardır. TEN, daha yaygın ve ağır biçimidir.
Aşırı duyarlılık sendromu
Ateş, döküntü, mide-bağırsak ve solunum yakınmalarıyla seyreden, ilaç kesilmezse ağırlaşabilen bağışıklık reaksiyonudur. Abakavirde tipik olarak tedavinin ilk haftalarında görülür.
Reaksiyon nasıl oluşur?
İlaç HLA molekülüne bağlanır
Risk aleli taşıyan kişide ilaç ya da ilaçla birlikte sunulan küçük protein parçaları, HLA molekülünün yapısına uyacak şekilde bağlanır.
Bağışıklık sistemi bunu yabancı sanar
T hücreleri, bu yeni görünümlü HLA kompleksini tehlikeli bir yabancı olarak tanır ve alarm verir.
Vücut kendi dokusuna saldırır
Başlayan bağışıklık yanıtı deri, mukozalar ve iç organları hedef alır. Reaksiyon çoğunlukla tedavinin ilk haftalarında ortaya çıkar.
Sonuç ne anlama gelir?
Karbamazepin gibi bazı ilaçlarda, aylardır sorunsuz kullanılan bir ilacın kesilmesi her zaman gerekmeyebilir. Bu karar hekime aittir.
Kimler için önemli?
- HIV tedavisinde abakavir başlanacak hastalar
- Epilepsi, trigeminal nevralji ya da bipolar bozukluk için karbamazepin, okskarbazepin veya fenitoin başlanacak hastalar
- Gut ya da yüksek ürik asit için allopurinol başlanacak hastalar
- Dapson kullanılması planlanan hastalar
- Daha önce bir ilaca karşı ağır deri reaksiyonu geçirmiş kişiler
Testin size uygun olup olmadığına hekiminiz karar verir.
Kanıtlar
- ~%30
TEN'de bildirilen ölüm oranı
Sistematik derleme: Mahar ve ark., Burns 2014 - %2,7 → %0
HLA-B*57:01 taraması sonrası abakavire bağlı doğrulanmış aşırı duyarlılık; negatif öngörü değeri %100
PREDICT-1 · Mallal ve ark., NEJM 2008 - ~10 → 0
HLA-B*15:02 taramasıyla 4.877 hastada beklenen SJS/TEN vakası
Chen ve ark., NEJM 2011 - %26 / %3,8
Kuzey Avrupalılarda HLA-A*31:01 taşıyanlarda ve taşımayanlarda karbamazepin aşırı duyarlılık olasılığı
McCormack ve ark., NEJM 2011
İlgili genler ve ilaçlar
BIODECODE raporunda ne görürsünüz?
11 lokus
HLA-A, B, C, DPA1, DPB1, DQA1, DQB1, DRB1 ve DRB3/4/5 tek panelde dizilenir.
Doğrudan tipleme
Sınıf I risk alelleri vekil SNP'lerle tahmin edilmez; dizileme okumalarından tiplenir.
Çoklu çözüm
Sonuç, birden fazla tipleme çözümünün karşılaştırılmasına dayanır.
İlaç karşılığı
Her risk aleli, raporda ilgili ilaçlarıyla birlikte gösterilir.
Bilinmesi gerekenler
- Her aşırı duyarlılık reaksiyonu HLA ile ilişkili değildir. Negatif sonuç, klinik izlemin yerine geçmez.
- Test yalnızca incelenen risk alelleri için bilgi verir; bilinmeyen bir mekanizmayla gelişen reaksiyonu öngöremez.
- Risk alellerinin sıklığı soydan soya değişir. Bu yüzden soy üzerinden tahmin yerine bireysel test önerilir.
Sık sorulan sorular
HLA testi bir kez mi yapılır?
Evet. HLA genotipi ömür boyu değişmez; sonuç, ileride yazılacak ilaçlar için de geçerli bir kayıttır.
Test yalnızca Asya kökenliler için mi gerekli?
Risk alellerinin sıklığı soydan soya değişir ve bazı kılavuzlar testi belirli soylarla sınırlar. Ancak çalışmalar, örneğin HLA-B*15:02 taşıyıcılarının bir kısmının Asya kökenli olmadığını gösterdi. Türkiye gibi çok katmanlı bir genetik yapıda soy üzerinden tahmin güvenilir değildir.
Negatif sonuç, hiç reaksiyon olmayacağı anlamına mı gelir?
Hayır. Negatif sonuç ilgili HLA aleline bağlı riski büyük ölçüde dışlar, ancak her aşırı duyarlılık reaksiyonu HLA ile ilişkili değildir. Klinik izlem her zaman gereklidir.
Daha önce bu ilacı kullandım ve sorun yaşamadım. Yine de test gerekir mi?
Uzun süredir sorunsuz kullanılan bir ilaçta risk farklı değerlendirilir. Ancak sonucunuz, ileride yazılabilecek diğer ilaçlar için de değerli olabilir. Karar hekiminizindir.
Kaynaklar
- Mallal S ve ark. HLA-B*5701 screening for hypersensitivity to abacavir (PREDICT-1). N Engl J Med. 2008.
- Chen P ve ark. Carbamazepine-induced toxic effects and HLA-B*1502 screening in Taiwan. N Engl J Med. 2011.
- McCormack M ve ark. HLA-A*3101 and carbamazepine-induced hypersensitivity reactions in Europeans. N Engl J Med. 2011.
- Zhang FR ve ark. HLA-B*13:01 and the dapsone hypersensitivity syndrome. N Engl J Med. 2013.
- Mahar PD ve ark. Mortality in toxic epidermal necrolysis: a systematic review. Burns. 2014.
- CPIC kılavuzları: HLA-B ve abakavir; HLA-B, HLA-A ve karbamazepin/okskarbazepin; HLA-B ve allopurinol.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı hekiminize aittir. Kullandığınız bir ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da değiştirmeyin.